دارد احضار نيّت جهت امور خير در بيشتر حالات برايش ميسّر مىشود ، زيرا دل او كم و بيش به اصل نيكى گرايش دارد و در نتيجه غالبا براى اجراى موارد آن برانگيخته مىشود . امّا كسى كه به دنيا مايل و محبّت آن بر دلش چيره شده است اين امر برايش ميسّر نخواهد بود بلكه اداى واجبات نيز جز با كوشش بسيار برايش ممكن نخواهد شد ، و نهايت توفيق او اين است كه دوزخ را ياد كند و خود را از عذاب آن بترساند و نعمتهاى بهشت را به ياد او آورد ، و نفس خود را براى رسيدن به آنها ترغيب كند ، و بسا انگيزهء ضعيفى در او پديد آيد و ثوابى كه نصيب او خواهد شد به اندازهء رغبت و نيّت او خواهد بود . امّا طاعتى كه به نيّت تعظيم خداوند باشد از آن نظر كه او مستحق طاعت و بندگى است از كسى كه به دنيا راغب است صورت نخواهد گرفت ، و اين ارزشمندترين و عاليترين نيات است ، و كسى كه اين معنا را درك كند نيز عزيز و گرامى است چه رسد به آن كه طاعت را بدين گونه به جا آورد . نيات مردم در اداى طاعات داراى اقسامى است : برخى عمل را براى پاسخگويى به انگيزهء خوف به جا مىآورند چه آنها از آتش دوزخ بيم دارند ؛ بعضى براى اجابت انگيزهء رجاء طاعت را انجام مىدهند ، زيرا بهشت را راغبند . اين نيّت‌ها اگر چه نسبت به طاعتى كه منحصرا به قصد امتثال امر خداوند و تعظيم ذات و جلال او به عمل آيد در مرتبه پستى است ليكن از جملهء نيات صحيح به شمار مىآيند چه گرايش به چيزى است كه در آخرت وعده داده شده هر چند از جنس لذّتهاى دنياست . بيشتر انگيزه‌ها پيرامون فرج و شكم است و جايى كه نياز اين دو در آن بر طرف مىشود بهشت است و كسى كه براى رسيدن به بهشت كار مىكند مانند مزدور بدى است كه خدمتگزار شكم و فرج خويش است و در رتبهء ابلهان مىباشد و اينان با اعمال خود به بهشت مىرسند چه بيشتر اهل بهشت ابلهانند . امّا عبادت ارباب قلوب از حدود ذكر و فكر در عظمت خداوند تجاوز نمىكند و اين به سبب عشق آنها به جمال و جلال اوست و ديگر اعمال براى تأكيد و تتميم اين عمل آنهاست ، چه مقام اينان برتر از آن است كه به حوريان و خوردنيهاى بهشت توجه كنند . لذا اينها مقصد آنان نيست بلكه آنان مصداق اين آيه‌اند كه فرموده است : الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ * « 1 » ، و آنان او را مىخوانند و بس پاداشهاى مردم به اندازهء نيات آنهاست ، از اين رو آنان با نظر به وجه كريم الهى متنعم مىشوند و آنهايى را كه به رخسار حور العين توجه دارند به سخريّه مىگيرند ، چنان كه آنها از ديدن رخسار حور العين بهره‌مند

--> ( 1 ) انعام / 52 : آنها را كه صبح و شام خدا را مىخوانند و جز ذات پاك او نظرى ندارند . . .